Imizuzu emihlanu noPhindile Dlamini

 




Ake usitshele kancane ngawe: Uvelaphi? Wenzani njengamanje?

Sanibona. NginguPhindile Dlamini, uMaMsomi. Ngazalelwa kwaGqwathaza e-Highflats ngashadela e-Donnybrook. Manje ngihlala eMgungundlovu nomndeni wami. Njengamanje ngifundisa eNyuvesi yakwaZulu Natali eMgungundlovu. NgiseMnyangweni wezifundo zesiZulu. Ngisanda kuphothula iziqu zami zobudokotela. Ucwaningo lwami belugxile ekuhunyushweni kwezincwadi zabantwana ezifundwa ezikoleni.

 
Ake usitshele ngokubhala kwakho? 

Ngingumbhali wezincwadi zabantwana zesiZulu. Phezu kwalokho sengike ngabhala incwadi yolimi yesiZulu yebanga lesi-8 kanye nelesi-9. Ngibhalile futhi nezincwadi ezimayelana namakhono empilo. Njengamanje izincwadi zabantwana engizibhalile eziyi-15 ezibizwa ngoGwajo ziku-National Catalogue, ziyafundwa ezikoleni ezehlukene iNingizimu Afrika yonke.


Yini eyakubangela ugqozi lokuthi ubhalele izingane? Uwutholaphi umqondo wezihloko? 

Ngike ngasebenza enkampanini eshicilela izincwadi. Kwenzeka ngomunye unyaka ukuthi kushaye isikhathi sokuba izincwadi ziyohlolwa nguMnyango Wezemfundo ezenkampani yethu zingakahlangani, zisashoda ngeyodwa. Umbhali esasimethembile wayelokhu eshona lena nalena. Kwakumele ukuba ngithathe isinqumo sokuthi siyazihoxisa zonke lezi ezinye izincwadi ngenxa yale eyodwa eyabe ishoda noma sithola omunye umbhali ozobhala imini nobusuku. Ngavele ngafikelwa ngumcabango wokuthi angiyibhale mina le ncwadi. Ngaqala kanjalo-ke ukubhala. Kumanje sengibhale izincwadi zabantwana ezingama-37. Zonke sezike zathengwa amalayibhulari kanye noMnyango Wezemfundo eNingizimu Afrika jikelele. Ezinye zazo zahunyushelwa esiXhoseni nasesiNgisini.

Ngiyathanda ukubhala ngisebenzise izilwane njengabalingisi. Ngiyazi ukuthi abantwana bayazithanda izilwane ezigangile kanye nezihlakaniphile. Nginezincwadi ezi-5 ezibizwa ngoGundi nezinye eziyi-15 ezibizwa ngoGwajo. Ezinye-ke zinhlobonhlobo. Njengomuntu ongumama futhi oke wabhala ngamakhono empilo, izincwadi zami eziningi zithi zithokozisa zibe zinesifundo esithinta amakhono empilo. Kukhona nenye engiyibhalile ethi ‘2010 Kwakunje!’ ekhuluma ngokwakwenzeka mhla iNingizimu Afrika isingethe iNdebe Yomhlaba. Yize imfushane ifanele ukuba ngeyabantwana, nabantu abadala bangayifunda ibavusele leya mizwa emihle yangonyaka ka-2010!


Yikuphi okungcono oye wakuzwa ngomsebenzi wakho?

Abantwana abaningi bathi bayazithanda lezi zincwadi ngoba zinezifundo ezibalulekile  kanti futhi iningi lazo zikhuluma ngezinto ezithinta impilo yabo. Uma ngingabalula nje izibonelo kulezi zincwadi zikaGwajo. Lapha sithola uGwajo enabangane bakhe benza izinto eziningi ezehlukene - kukhona lapho esiza umngani ukuba ehlise isisindo somzimba, lapho ezama ukuthola imali yokuthenga ibhayisikili, ekhuluma esiteji phakathi kwabantu, esiza umngani owayenenkinga yokungaboni emehlweni, efunda ngempilo yasemazweni ehlukene, njalo njalo. Enye yezincwadi yami ethi ‘USnuphunuphu kade elapha’ yathola umklomelo ngonyaka wezi-2008. Yaphuma phambili kunazo zonke ezinye ezazingenele umncintiswano wezincwadi zabantwana.


Ngabe ukhuluma lulimi luni okanye zilimu zini ekhaya? 

Mina ngingumZulu. Ngakhula ngikhuluma isiZulu. Kanti futhi ngiganele emzini lapho kukhulunywa khona ulimi lwesiZulu.


Yiziphi izilimi ozithatha njengalezo zomdabu kuwe? Ngabe ulimi lomdabu lusho ukuthini kuwe? 

IsiZulu-ke ngisithatha njengolimi lwami lwebele ngoba yiso engasincela. 


Ubuye ubhale izincwadi ezihamba ngamazinga. Ukusebenza kuzo kuye kwaguqula indlela ocabangna ngayo ngesiZulu?

Phezu kokubhala izincwadi zabantwana ezehlukene ngibuye ngathola ithuba lokubhala izincwadi ezihamba ngamazinga (graded readers). Lokhu kuthande ukuba yinselelo impela ngoba uma ubhala izincwadi ezinjengalezi kunemigomo okumele uyilandele. Ukulandela le migomo-ke kungenza nokuthi ugqozi lukhinyabezeke ngizithole ngingasaholwa yindaba ngoba kumele ngilokhu ngijeqeza imigomo. Kepha-ke akukho okungajwayeleki. Kwangijabulisa kakhulu ukuthola iqoqo lezincwadi zami eziwulolu hlobo elibizwa ngoGwajo zikhethwa ukuba zifundwe ezikoleni iNingizimu Afrika yonke jikelele.


Kusho ukuthini ukubhala ngesiZulu kunesiNgisi eNingizimu Afrika? Okuhle nokubi?

Ngikukhonzile kakhulu ukubhala ngesiZulu ngoba yilona lulimi engilwazi kahle. Ulimi engaluncela kanti futhi ngabuye ngalufunda emazingeni aphakeme. Futhi-ke uma ngibhala ngesiZulu ngiba nomqondo wokuthi lokhu engikwenzayo kungukufaka isandla ekuthuthukiseni ulimi lwesiZulu ukuze luye phambili, lungashabalali. Khona-ke ngenxa yesimo sezilimi lapha eNingizimu Afrika uma ubhala ngesiZulu izincwadi zakho azithengwa kangako kunokuba ubhale ngesiNgisi. Ezinye zezincwadi zami cishe eziyi-8 ngaziguqulela esiNgisini ngase ngithola umbhali obhala ngesiNgisi ukuba angicijisele zona. Ziyathengwa nazo.


Ucabanga ukuthi yiliphi iqhaza elibanjwa izilimi zendabuko emibhalweni yaseNingizimu Afrika namhlanje? Ucabanga ukuthi kufanele kube yini? Kudingeka ukuthi izikhulumi ngazinye, imiphakathi ekhuluma ulimi, kanye nalabo abathatha izinqumo benze njani ukuze bafinyelele ezimweni ezilindelekile nezifanele khona umbhalo wesiZulu uzosimama eNingizimu Afrika?

Nami njengombhali ngikubona kubalulekile kakhulu ukubhala imibhalo ngolimi lwesiZulu noma ngezilimi zethu zabomdabu lapha eNingizimu Afrika. Le mibhalo sibheke ukuthi izigcine izilimi zethu ukuba zingashabalali ikakhulukazi ngoba ulimi kanye namasiko yikho okusho imvelaphi yethu. Uma lungashabalala ulimi lokhu kosho ukuthi sesilahlekelwe yimvelaphi yethu ubuthina uqobo. Kubalulekile ukuba ziphakanyiswe izilimi zethu ngokuba sizikhulume ngokuziqhenya futhi sizikhulume njalo uma sibona ithuba. Imibhalo yezilimi zomdabu kumele isatshalaliswe. Isibonelo nje, uma kunencwadi eshicilelwe, kungakuhle uma uhulumeni engayithenga, ifakwe kumalayibhulari kubhalwe nangayo emaphephandabeni sibuye sithole nombhali wayo ekhuluma ngayo noma ephendula imibuzo ngayo emisakazweni.


Noma ubani okhuluma isiZulu uvunyelwe ukufaka amagama esichazamazwini sewebhusayithi yesiZulu se-OGL esisibiza ngeSichazamazwi Esiphilayo. Lokhu kusho ukuthi sibandakanya ulimi olusetshenziswa yiwo wonke umuntu emphakathini. Izichazamazwi ebezilokhu zikhona kwasekuqaleni zikutshela ukuthi kufanele lusetshenziswe kanjani ulimi  ‘ngendlela efanele’, kanti Isichazamazwi Esiphilayo sase-Oxford eqinisweni sichaza ukuthi kufanele lusetshenziswe kanjani. Ucabanga ukuthi isichazamazwi esinjalo singazihlomulisa kanjani izikhulumi zesiZulu ezifuna ukubhala izindaba eziqanjiwe ngesiZulu?

Ulimi luyakhula futhi luyaguquguquka ngenxa yezimo ezithile. Umuntu oyedwa nje uzithola esesebenzisa ulimi olulodwa ngendlela eyehlukene kuye ngokuthi ukhuluma nobani noma kuphi. Ngibona lama Oxford Living Dictionaries ezokwazi ukusiza ababhali abafuna ukubhala ngezindikimba zesimanje, izindikimba ezifaka abalingiswa abahlala ezindaweni noma abazithola besezimweni lapho bekhuluma isiZulu ngendlela ehambelana nendawo kanye nesimo leso. Isibonelo nje, uma umlingiswa evezwe njengomfana osemncane ohlala endaweni yasedolobheni ofunda enyuvesi indlela umbhali azomkhulumisa ngayo uma ekhuluma nontanga bakhe enyuvesi kumele ihambisane nesimo kanye nendawo akuyo ukuze kube ngumlingiswa okholekayo kubafundi bencwadi.


Okokugcina: ngabe yiliphi igama noma isisho esiyintandokazi yakho kwesiZulu, kungani futhi?

Ngicabanga ukuthi wonke umuntu unaso isisho noma igama alikhonzile, elihlala lisematheni kuye. Elami igama engilikhonzile u ’Ngiyabonga’. Leli gama ngalifundiswa ngumama ukuba lingapheli olimini lwami. Wangichazela nangokubaluleka kwalo. Lihlala lisolimini kangangokuthi ngisho sengiqeda ukufundisa abafundi bami ngiyaye ngithi ‘Ngiyabonga’ abanye baze bathi, ‘Cha, yithina okumele sithi Siyabonga, hhayi wena!’ Kanti noSolwazi owayengisiza ezifundweni zami wayeyaye abuze ukuthi kungani ngithi ‘Ngiyabonga’ noma ewuhlabile umsebenzi wami wathi angiyowulungisa. Ngiyakhumbula ngangiyaye ngiphendule ngokuthi, ‘Solwazi, ngibonga khona lokho ukuthi ungibhekele wona wawubona ukuthi kusamele ngiwulungise.’ Wayevele anikine ikhanda, ahleke.


Ngiyabonga

uMaMsomi wakwaDlamini

Imibono nolunye ulwazi okuqukethwe kokuthunyelwe kwe-OxfordWords nokuphawuliwe akubonisi imibono nendlela yokubona okuthile kwe-Oxford University Press.

Ixhaswe u-Oxford